Özetteki bölümler
Lev Tolstoy’un Savaş ve Barış romanı, Napolyon savaşları sırasında Rus aristokrat ailelerinin değişen hayatlarını Pierre Bezuhov, Andrey Bolkonski ve Nataşa Rostova çevresinde anlatır. Cephedeki çatışmalarla evlerdeki aşk, miras ve evlilik meseleleri birbirine bağlanır. Pierre yaşamına anlam ararken Andrey kahramanlık hayalleriyle savaşa yönelir; Nataşa ise gençlikten yetişkinliğe uzanan süreçte sevgiyi, kaybı ve sorumluluğu öğrenir. 1
Kısa cevap: Savaş ve Barış ne anlatıyor?
Roman, tarihsel olayların aileleri ve bireyleri nasıl etkilediğini izler. Bolkonskiler, Rostovlar ve Bezuhov çevresi aracılığıyla soyluların salonlarından askerlerin gündelik hayatına uzanan geniş bir toplumsal görünüm oluşur. Konu yalnızca savaş alanlarıyla sınırlı kalmaz; balolar, aile toplantıları, hastalıklar ve maddi kaygılar da olay örgüsünü etkiler.
Olay örgüsü
1805: Petersburg ve Moskova’da başlangıç
Hikâye, 1805’te Anna Pavlovna Şerer’in Petersburg’daki davetinde açılır. Davetliler Napolyon’u ve Avrupa siyasetini konuşurken toplumsal konumlarını da sergiler. Avrupa’da eğitim görmüş Pierre, bu çevrenin davranış kurallarına uyum sağlayamaz. Konuşmalarındaki açıklık ve Napolyon’a duyduğu ilgi onu salonun alışılmış tutumundan ayırır. Yakın dostu Andrey ise bu dünyayı iyi tanımasına rağmen ondan bıkmıştır.
Andrey, hamile eşi Liza’yla sürdürdüğü hayatı geride bırakarak orduya katılmak ister. Savaşta ün kazanma arzusu, evliliğine ve salon hayatına duyduğu huzursuzlukla birleşir. Eşini babasının malikânesine götürür; ardından askerî görevine yönelir.
Moskova’daki Rostov ailesinde ise daha sıcak, hareketli bir ev ortamı vardır. Genç Nataşa’nın coşkusu, ağabeyi Nikolay’ın askerlik hevesi ve ailenin yakın çevresi, savaşın henüz tam olarak sarsmadığı gündelik hayatı gösterir. Nikolay üniversiteyi bırakıp orduya girerken Nataşa’nın duygusal dünyası aile ilişkileri ve ilk yakınlaşmalarla şekillenir.
Pierre’in hayatındaki büyük değişim, babasının ölümüyle gelir. Kont Bezuhov’un mirasına kavuşması, onu bir anda büyük servet sahibi yapar. Önceden yadırganan genç adam artık evlilik ve çıkar hesaplarının odağındadır. Ne istediğine henüz karar veremeden kazandığı bu konum, çevresindeki insanların ona yaklaşımını değiştirir. Prens Vasili Kuragin de Pierre’i kendi ailesine yaklaştırmaya çalışır. 2
1805: Evlilik, cephe ve Austerlitz yenilgisi
Prens Vasili’nin girişimleri, Pierre ile Helen Kuragina’nın evlenmesiyle sonuçlanır. Helen’in güzelliğinden etkilenen Pierre, evlilik konusundaki kuşkularına rağmen çevresinin beklentilerine karşı koyamaz. Serveti ona bağımsızlık sağlayabilecek durumdayken, başkalarının yönlendirdiği bir hayatın içine girer. Evlilikleri, kısa sürede aralarında sağlam bir duygusal bağ bulunmadığını ortaya çıkarır.
Cephede Nikolay Rostov’un askerlik hayalleri de sınanır. Çatışmanın içinde korkuya kapılması, savaşın uzaktan düşündüğü kadar görkemli olmadığını gösterir. Birliğe bağlılığı ve Çar’a duyduğu hayranlık sürse de ilk deneyimleri, kahramanlık beklentileriyle hayatta kalma isteğini karşı karşıya getirir.
Andrey ise Austerlitz Muharebesi’nde dağılan askerleri harekete geçirmek için sancağı alıp ileri atılır ve ağır yaralanır. Yerde yatarken baktığı gökyüzü, uğruna savaştığı şan ve yükselme arzusunu gözünde küçültür. Hayranlık duyduğu Napolyon’u yakından gördüğünde de artık aynı büyüklüğü hissetmez. Askerî başarıyla hayatına anlam kazandırma beklentisi sarsılır. 1
1806–1807: Aile kaybı ve Pierre’in arayışı
Öldüğü sanılan Andrey eve döndüğünde eşi Liza doğum yapmaktadır. Çocukları dünyaya gelir, ancak Liza yaşamını yitirir. Andrey’in dönüşü böylece beklenen kavuşmayı getirmez. Eşine karşı geçmişte gösterdiği soğukluk, artık telafi edemeyeceği bir kaybın parçasına dönüşür. Oğlunun bakımında kız kardeşi Marya önemli rol üstlenirken Andrey, önceki toplumsal ve askerî heveslerinden uzaklaşır.
Pierre’in evliliğindeki güvensizlik ise bir düelloya yol açar. Helen ile Dolohov arasında ilişki bulunduğundan kuşkulanan Pierre, Dolohov’u düelloya çağırır ve yaralar. Silah kullanmakta deneyimsiz olmasına rağmen karşısındakini vurması, ona zafer duygusu vermez. Öfkesinin doğurduğu sonuçla yüzleşir; Helen’le yaşadığı hesaplaşmanın ardından çift ayrı yaşamaya başlar. 2
Pierre daha sonra karşılaştığı bir Masonun etkisiyle Masonluğa yönelir. Kendini ahlaken değiştirmek, başkalarına yararlı olmak ve hayatına düzen vermek ister. Malikânelerindeki köylülerin koşullarını iyileştirmeye girişir; fakat yöneticilerinin sunduğu olumlu görüntüyü kolayca benimser. Yapıldığını sandığı değişikliklerle gerçekte yaşananlar örtüşmez. Böylece servetini iyilik için kullanma arzusu da insanları ve kurumları doğru değerlendirmekteki güçlüğüyle sınanır.
1809–1810: Andrey ile Nataşa’nın yakınlaşması
Andrey’in içe kapanmış hayatı, Rostovların malikânesinde Nataşa’yla karşılaşmasının ardından değişmeye başlar. Genç kızın yaşama sevinci, onda geleceğe dönük bir ilgi uyandırır. Petersburg’daki bir baloda birlikte dans etmeleri, aralarındaki yakınlığın gelişmesinde belirleyici olur. Andrey, yeniden sevebileceğini ve kendisi için başka bir hayat kurulabileceğini düşünmeye başlar.
Aynı dönemde Speranski’nin reform çalışmalarına katılır; ancak başlangıçtaki ilgisi zamanla azalır. Devlet yönetiminde üstlendiği işler, hayatında aradığı değişimi sağlamaz. Nataşa’yla evlenme düşüncesi giderek daha fazla önem kazanır.
Andrey’in babası ise evliliğe karşı çıkar ve bir yıl beklemelerini ister. Andrey bu koşulu kabul ederek yurt dışına gider. Nişanlılık, Nataşa için başlangıçta büyük bir mutluluk kaynağıdır; fakat ayrılık uzadıkça beklemek zorlaşır. Andrey’in geleceğe yönelik kararıyla Nataşa’nın sevdiği kişiyi hemen yanında görme arzusu arasında bir gerilim oluşur. Nataşa bağlılığını korumaya çalışsa da uzaklık, ilişkilerinin gündelik yakınlık içinde gelişmesini engeller. 1
Nişanın bozulması: Anatol Kuragin’in girişimi
Moskova’ya gelen Nataşa, operada Helen’in kardeşi Anatol Kuragin’le karşılaşır. Anatol’ün ilgisini içten bir aşk olarak benimser; oysa onun zaten evli olduğunu bilmez. Helen’in sağladığı yakınlaşma ortamı ve Anatol’ün ısrarı, Nataşa’nın nişanlılığına ilişkin kararını sarsar. Nataşa, Andrey’le ilişkisini bitirmeye yönelir ve Anatol’le kaçmayı kabul eder.
Sonya planı öğrenerek ailenin yanında kaldığı Marya Dmitriyevna’yı haberdar eder. Kaçış engellenir. Yaşanan kriz sırasında Nataşa intihara girişir; hayatta kalır, ancak hastalanır. Pierre, Anatol’ün evli olduğunu doğrular ve onun Moskova’dan ayrılmasını sağlar. Nataşa için tasarladığı yeni hayatın bir aldatmacaya dayandığı ortaya çıkar. 2
Andrey, bozulan nişanın ardından Nataşa’yla yeniden birleşmeyi reddeder. Başkasının hatasını bağışlama düşüncesiyle kendi incinmişliği karşı karşıya gelir. Pierre ise Nataşa’yı teselli ederken ona duyduğu sevgiyi açığa vurur: Evli olmasaydı kendisiyle evlenmek isteyeceğini belirtir. Bu konuşmanın ardından gökyüzünde gördüğü kuyrukluyıldız, anlatıda Pierre’in yeniden canlanan umutlarıyla birlikte yer alır. Nataşa’nın krizi böylece yalnızca nişanı sona erdirmez; Pierre’in uzun zamandır bastırdığı duygularını da görünür kılar.
1812: Fransız istilası ve Bolkonski ailesinin kaybı
Napolyon’un Rusya’ya girmesiyle savaş, karakterlerin gündelik hayatına doğrudan müdahale eder. Andrey yeniden ordudadır; bozulan nişanın acısını ve Anatol’e duyduğu öfkeyi hâlâ taşır. Ancak Fransız ilerleyişi karşısında mesele artık kişisel hesaplaşmalarla sınırlı değildir. Geri çekilen birlikler ve boşaltılan yerleşimler, Bolkonski ailesinin yaşadığı bölgeyi de tehdit eder.
Yaşlı Prens Bolkonski, başlangıçta tehlikeyi kabullenmekte ve malikânesinden ayrılmakta direnir. Felç geçirmesinin ardından ölmesi, Marya’yı hem yasla hem de ailenin sorumluluklarıyla baş başa bırakır. Babasıyla ilişkisindeki korku, sevgi ve suçluluk duyguları, kaybın yarattığı sarsıntıya eşlik eder.
Marya, Boguçarovo’dan ayrılmaya çalışırken köylülerin direnişiyle karşılaşır. Bölgeye gelen Nikolay Rostov müdahale ederek onun güvenli biçimde yola çıkmasını sağlar. Bu karşılaşma, aralarında gelişecek yakınlığın başlangıcıdır. Bununla birlikte Nikolay’ın Sonya’ya verdiği bağlılık sözü, Marya’ya yönelen duygularını karmaşıklaştırır. Rostovların mali sıkıntıları da ileride evlilik meselesinin yalnızca kişisel tercihlerle çözülemeyeceğini gösterecektir. 2
Borodino: Pierre’in tanıklığı ve Andrey’in yaralanması
Pierre, savaşın nasıl yaşandığını görmek için Borodino’ya gider. Asker olmadığı hâlde kendisini topçu mevzilerinin yakınında, çatışmanın ortasında bulur. Başlangıçtaki merakı, bombardıman altında korkuya ve şaşkınlığa dönüşür. Askerlerin tehlike içindeki davranışlarını yakından izlerken savaşın salonlarda konuşulan siyasal fikirlerden ne kadar farklı olduğunu deneyimler. Çatışmanın karmaşası, onun olup bitene dışarıdan bakan güvenli bir gözlemci olarak kalmasına izin vermez. 1
Andrey ise birliğinin yakınında patlayan top mermisiyle ağır yaralanır. Tedavi için götürüldüğü yerde, bacağı kesilen Anatol Kuragin’i görür. Uzun zamandır öfke duyduğu adam artık karşısında acı çeken, savunmasız bir insandır. Andrey’in ona karşı nefreti yerini merhamete bırakır; Nataşa’yı ve aralarındaki geçmişi de başka bir duyguyla hatırlar. Bağışlama, onun için soyut bir düşünce olmaktan çıkarak yaşadığı bir iç değişime dönüşür. 2
Muharebenin ardından Rus ordusu Moskova yönünde geri çekilir. Şehrin geleceğine ilişkin belirsizlik büyürken Rostov ailesinin de evini ve alıştığı hayatı geride bırakması gerekecektir.
Moskova’nın boşaltılması: Yaralılara ayrılan arabalar
Rostovlar Moskova’dan ayrılmaya hazırlanırken ev eşyalarını arabalara yükletir. Ancak şehirdeki yaralı askerlerin de taşınması gerekmektedir. Nataşa, arabaların eşyalar yerine yaralılara ayrılmasında ısrar eder. Ailenin mallarının önemli bir bölümü geride bırakılır; askerler kafileye alınır. Ağır yaralı Andrey de onlarla taşınmaktadır, fakat Nataşa başlangıçta onun yakınında bulunduğunu bilmez. Rostovların yolculuğu böylece yalnızca aileyi korumaya yönelik bir kaçış olmaktan çıkar; başkalarının hayatta kalma çabasıyla birleşir. 2
Pierre ise Moskova’da kalır. Napolyon’u öldürme düşüncesine kapılarak kendisine tarihsel bir görev yükler; ancak bu tasarısı gerçekleşmez. Fransızların girdiği şehirde çıkan yangınlar sırasında karşılaştığı insanların yardımına koşar. Bir çocuğu yangından kurtarır; başka bir olayda Fransız askerlerinin saldırısına uğrayan bir kadını korumaya çalışırken tutuklanır.
Pierre’in esareti: Platon Karatayev’le karşılaşma
Yangın çıkarma kuşkusuyla tutulan Pierre, başka tutsakların kurşuna dizilmesine tanık olur ve kendisi de öldürüleceğini düşünür. Hayatta kalması, yaşadığı dehşeti ortadan kaldırmaz. İnsanlara ve dünyanın anlaşılabilir bir düzene sahip olduğuna duyduğu güven sarsılır. Serveti ve toplumsal konumu, esaret koşullarında ona alıştığı güvenliği sağlayamaz.
Esirler arasında tanıştığı asker Platon Karatayev, Pierre’in hayatında belirleyici bir yer edinir. Karatayev’in gündelik işlere yaklaşımı, paylaşma alışkanlığı ve başına gelenleri karşılayışındaki sükûnet Pierre’i etkiler. Pierre, daha önce büyük düşünceler ve köklü değişiklikler içinde aradığı anlamı, şimdi sınırlı imkânlar içindeki insan ilişkilerinde bulmaya başlar. Açlık, bekleyiş ve belirsizlik sürerken küçük yardımların önemini daha yakından görür. 1
Andrey’in ölümü: Nataşa ve Marya’nın yanında
Yolculuk sırasında Andrey’in kafilede olduğunu öğrenen Nataşa onun yanına gider. Geçmişte yaşananlar yeniden konuşulur; Andrey, Nataşa’yı bağışlar. Nataşa bakımını üstlenirken aralarında, eski nişanlılıklarının beklentilerinden farklı, acının ve yakınlığın belirlediği bir bağ kurulur.
Marya da oğluyla birlikte bulunan ağabeyine ulaşır. Andrey’in durumu bir süre umut verse de iyileşme gerçekleşmez. Ölüm yaklaştıkça çevresindeki hayata ilgisi azalır; Nataşa ile Marya bu uzaklaşmayı fark eder. Andrey yaşamını yitirir. İki kadın, onu kaybetmenin yasını paylaşırken birbirlerine yakınlaşır. 2
Fransızların çekilişi: Petya’nın ölümü ve Pierre’in kurtuluşu
Fransız ordusunun geri çekilişi, tutsaklar için de ağır bir yürüyüşe dönüşür. Hastalanıp geride kalan Karatayev, bir Fransız askeri tarafından öldürülür. Pierre’in esaret deneyimi, açlığın ve yorgunluğun yanında, yakınlık kurduğu insanları kaybetmenin acısını da içerir.
Denisov ile Dolohov’un partizan birliği, Fransızların elindeki esirleri kurtarır. Ancak saldırıya katılan Petya Rostov, heyecanla ileri atıldığı sırada vurularak ölür. Pierre özgürlüğüne kavuşurken Rostov ailesi en genç oğlunu kaybeder. Aynı çatışma, biri için kurtuluş, başkaları için yıkım getirir. 2
Savaş sonrasında: Yas ve yeniden yakınlaşma
Petya’nın ölümü annesini derinden sarsar. Nataşa, Andrey için tuttuğu yasın içinden annesinin bakımını üstlenerek çıkar. Kendi acısı ortadan kalkmaz; fakat annesinin ona ihtiyaç duyması, gündelik hayata yeniden katılmasını sağlar.
Pierre, kurtuluşundan sonra hastalanır ve iyileşmesi zaman alır. Helen’in ölümüyle evliliği de sona ermiştir. Moskova’da Marya’nın yanında Nataşa’yla karşılaştığında ikisi de ağır kayıplar yaşamıştır. Andrey’i ve başlarından geçenleri konuşabilmeleri, aralarındaki yakınlığı derinleştirir. 1
Nikolay ise babasının ölümünden sonra ailenin borçlarını üstlenir ve askerlikten ayrılır. Annesinin geçimini sağlama sorumluluğu, savaş sonrasındaki hayatının temel meselesi olur.
Karakterler ve değişimleri
Bu gelişmeler, kahramanların hatasızlaşmasından çok, hayatı farklı ölçülerle değerlendirmeye başlamaları olarak okunabilir:
-
Pierre Bezuhov: Başlangıçta çevresinin yönlendirdiği zengin bir mirasçıyken, yaşadıklarından kendisine ahlaki bir yön çıkarmayı öğrenir. Karatayev’le karşılaşması, mutluluğu yalnızca büyük tasarılarda aramasını sorgulatır. Yine de dönüşümü, bütün sorularına kesin yanıt bulduğu anlamına gelmez.
-
Andrey Bolkonski: Ün arzusundan hayal kırıklığına, yeniden sevmekten bağışlamaya uzanır. Anatol’e duyduğu merhamet, önceki gururuyla belirgin bir karşıtlık oluşturur. Değişimi, başarı kazanmaktan çok başkalarının kırılganlığını görebilmesinde belirir.
-
Nataşa Rostova: Dürtüsel seçimleriyle kendisini ve başkalarını incitir; yaralılarla ve annesiyle ilgilenmesi ise sorumluluk alabilen yanını açığa çıkarır. Onu yalnızca aşk ilişkileri üzerinden değerlendirmek, romandaki bakım ve dayanışma rolünü gözden kaçırır.
-
Nikolay Rostov: Askerlikteki şeref arayışı, savaş sonrasında aile borçlarını üstlenme ve malikâne yönetme sorumluluğuna dönüşür. Çalışkanlığı ve ailesine bağlılığı güçlenirken otoriteye duyduğu güven sürer.
-
Marya Bolkonskaya: Babasının baskısı altında koruduğu inancı ve duyarlılığı, yeni ailesindeki ilişkilerini de biçimlendirir. Manevi değerleri, Nikolay’ın mülk ve düzen odaklı yaklaşımından farklı bir bakış sunar.
-
Sonya: Nikolay’ı evlilik sözünden serbest bırakır; kendisi evlenmez ve ailenin yanında yaşamayı sürdürür. Onun konumu, fedakârlıkla ekonomik bağımlılık arasındaki ilişkiyi düşünmeye açar.
Final ve spoiler uyarısı: Savaş ve Barış nasıl biter?
Bu bölüm romanın sonunu açıklar.
Pierre ile Nataşa, Nikolay ile Marya evlenir. Sonsözün ilk bölümünde bu iki ailenin çocuklarıyla sürdürdüğü hayat anlatılır. Ancak evlilikler, geçmişteki kayıpları silmediği gibi bütün düşünsel ayrılıkları da gidermez. Pierre’in siyasal örgütlenme düşüncesi, Nikolay’ın devlete ve askerî yemine bağlılığıyla çatışır. Aile içindeki yakınlık, toplumsal meselelerde uzlaşmayı garanti etmez.
Andrey’in oğlu Nikolenka, Pierre’e hayranlık duyar; babasının hatırası da geleceğe ilişkin düşlerine karışır. Onun heyecanı yeni kuşağın arayışlarını düşündürür, fakat anlatı yetişkinlikte hangi yolu seçeceğini açıklamaz.
Romanın asıl sonu bu aile tablosundan sonra gelir: İkinci sonsöz, özgür irade, zorunluluk ve tarihsel nedensellik üzerine bir tartışmadır. Dolayısıyla eser yalnızca kahramanların kimlerle evlendiğini bildirerek kapanmaz; bireyin tarihteki hareket alanını sorgulayarak tamamlanır. 2
Ana fikirler ve temalar
Tarih ve büyük adam düşüncesi: Tolstoy, savaşın seyrini yalnızca hükümdarların veya komutanların iradesiyle açıklamaz. Emirler, askerlerin davranışları, maddi koşullar ve öngörülemeyen gelişmeler birbirine karışır. Napolyon’un kendisine atfettiği belirleyicilik, anlatının gösterdiği karmaşayla karşı karşıya gelir. Kutuzov’un yaklaşımı ise her şeyi denetleme iddiasına mesafe koyar. 1
Anlam arayışı ve merhamet: Editoryal bir yorumla, romanın temel yönelimlerinden biri insanın değerini ününden veya servetinden çok başkalarıyla kurduğu ilişkilerde aramaktır. Pierre’in esareti, Andrey’in bağışlaması ve Nataşa’nın bakım emeği bu okumayı destekler. Bununla birlikte karakterler kusursuzlaşmaz; sevgi, sorumluluk ve yanılgı birlikte varlığını sürdürür.
Aile, sınıf ve gündelik hayat: Miraslar, borçlar ve evlilikler, kişisel kararların ekonomik koşullardan bağımsız olmadığını gösterir. Rostovların maddi sıkıntıları ile Sonya’nın bağımlı konumu, aile dayanışmasının herkese eşit özgürlük sağlamadığını düşündürür. Bu açıdan barış, kusursuz bir mutluluk durumu değil; kayıplarla yaşarken yeni sorumluluklar üstlenmenin zorluğudur.
Yazar ve bağlam
Lev Tolstoy’un Savaş ve Barış’ı, Napolyon Savaşları dönemini Rus aristokrasisinin hayatıyla birlikte ele alan tarihsel bir romandır. Kurmaca ailelerin hikâyeleri, Napolyon ve Kutuzov gibi tarihsel kişilerin yer aldığı olaylarla iç içe ilerler. Tarihsel nedenleri açıklamaya yönelik tartışmalar da anlatıya katılır; böylece eser yalnızca geçmişte geçen bir aile hikâyesi olarak kalmaz. 1 2
Kimler okumalı?
Savaş ve Barış, çok karakterli anlatılardan, zamana yayılan dönüşümlerden ve tarihle kişisel hayatın kesişmesinden hoşlanan okurlara uygundur. Yalnızca kesintisiz savaş sahneleri veya hızlı ilerleyen bir aşk hikâyesi bekleyenler için ritmi zorlayıcı olabilir. Tarih üzerine denemeye yaklaşan bölümler ise olayların nedenlerini sorgulamak isteyenlere ayrı bir düşünme alanı açar.
Editoryal değerlendirme
Romanın en güçlü yanı, büyük tarihsel olaylarla küçük görünen kararları birlikte anlamlandırmasıdır. Bir yaralıya yer açmak ya da yakınını bağışlamak, askerî başarı kadar önemli bir insanlık sınavına dönüşebilir. Böylece savaşın sonuçlarının cephe dışında da sürdüğü görünür olur.
Buna karşılık, özellikle sonsözde yoğunlaşan tarih tartışmaları olayların akışını kesintiye uğratabilir. Nataşa’nın geleceğinin ağırlıkla eşlik ve annelik üzerinden çizilmesi de eleştirel okumaya açıktır. Ailelerin yeniden düzen kurması, bütün eşitsizliklerin giderildiği anlamına gelmez; romanı yalnızca huzurlu bir evlilik sonuna indirgemek bu gerilimleri örter.
Editoryal açıdan eseri kalıcı kılan, insanı tek bir hataya veya tek bir kahramanlığa indirgememesidir. Karakterler geçmişlerinden bütünüyle kurtulmadan değişebilir; yakınlık kurarken de birbirleriyle çatışabilirler. Olay örgüsünün sonucunu öğrenmek, romanın bütün deneyimini vermez: Dönüşümleri inandırıcı kılan, düşüncelerin, çelişkilerin ve ilişkilerin sahne sahne gelişmesidir.
