Özetteki bölümler

Jean-Paul Sartre’ın Varlık ve Hiçlik’i, insan bilincinin dünyayla, kendisiyle ve başkalarıyla ilişkisini inceler. Bir roman değildir; olaylarla ilerleyen bir hikâye yerine, insanın ne olduğu ve nasıl özgür olduğu sorularını tartışır. Sartre’a göre insan, geçmişinden ya da toplumsal rolünden ibaret değildir: İçinde bulunduğu koşullara karşı aldığı tutumlar ve geleceğe yönelen tasarılar aracılığıyla kendisini kurar.

Kısa cevap: kitap ne anlatıyor?

Kitabın merkezinde kendinde-varlık ile kendisi-için-varlık ayrımı bulunur. İlki, şeylerin oldukları şey olarak varoluşunu; ikincisi, bilincin kendisine mesafe alabilmesini ifade eder. İnsan yalnızca mevcut durumunu yaşamaz; onu sorgular, henüz gerçekleşmemiş olanaklara yönelir ve değiştirmeyi tasarlar.

Bu nedenle özgürlük, her isteğin gerçekleşmesi demek değildir. Kişi seçmediği koşullarla karşılaşır; ancak Sartre’a göre bu koşullar, onlara nasıl karşılık vereceğini bütünüyle belirlemez. Bilincin kendi mevcut durumuyla tam olarak örtüşmemesi, sorumluluk tartışmasının da temelini oluşturur. Bu yaklaşım insanı dünyadan koparmaz: Bilinç her zaman bir şeye yönelir; nesneler, durumlar ve başkalarıyla ilişkiler araştırmanın merkezindedir. 1

Olay örgüsü: Varlık ve Hiçlik’in düşünce akışı

Eserin girişinde bilinç ile varlık arasındaki ilişki ele alınır. İlk ana bölümde soru, olumsuzlamanın ve hiçliğin kaynağına dönüşür. Sartre’ın kafede Pierre’i arama örneğinde, ortamda çok sayıda şey bulunmasına rağmen aranan kişinin yokluğu öne çıkar. Bu yokluk, masalar gibi karşılaşılan bir nesne değildir; beklenti ve arayış içinde belirginleşir. Beklenti olmasaydı aynı mekân, aynı kişinin eksikliği çevresinde algılanmayabilirdi.

Buradaki hiçlik, hiçbir şeyin gerçek olmadığı iddiası değildir. Bilincin var olan içinde yokluğu ve gerçekleşmemiş olanakları açığa çıkarabilmesiyle ilişkilidir. Böylece gündelik bir deneyim, özgürlüğün nasıl mümkün olduğu sorusuna bağlanır.

Ardından kendini aldatma sorunu tartışılır. Garson örneği, kişinin toplumsal rolünü sanki bütün varlığı o rolden ibaretmiş gibi oynamasını ele alır. Sorun çalışmak değil, bu role sığınarak kendi olanaklarını ve sorumluluğunu perdelemektir. Buradaki kişiler, zaman içinde değişen roman kahramanları değil, felsefi savın gündelik yaşamdaki karşılığını gösteren örneklerdir. 2

Karakterler ve değişimleri

Varlık ve Hiçlik bir roman olmadığı için olaylar boyunca dönüşen karakterlere sahip değildir. Eserdeki Pierre, garson ya da ilk buluşmadaki kadın gibi kişiler, bağımsız bir hikâyenin kahramanları değil, Sartre’ın bilinç, özgürlük ve kendini aldatma çözümlemelerini görünür kılan örneklerdir. Düşünce akışı ilerledikçe asıl ağırlık, kişinin kendi bilincinden başkasının bakışına taşınır. Başkasının bakışı, bireyi yalnızca özgür bir özne olarak değil, dışarıdan görülen ve tanımlanan bir nesne olarak da deneyimletir. Utanç, gurur ve kıskançlık gibi yaşantılar bu gerilimin sonuçlarıdır. Böylece kişi, kendisini başkasının verdiği kimliğe kapatmak istese bile hiçbir tanımın onu bütünüyle sabitleyemeyeceğiyle karşılaşır.

Final ve spoiler uyarısı

Spoiler uyarısı: Eserin romanlardaki anlamıyla bir finali yoktur. Son bölümde Sartre, bilincin kendisini tamamlanmış ve değişmez bir varlık hâline getirme arzusunu inceler. İnsan hem bilinç gibi kendisini aşmak hem de bir nesne gibi tam ve güvenli biçimde var olmak ister; fakat bu iki durumun kusursuz birleşimine ulaşamaz. Bu nedenle kitap, bir olayın çözülmesiyle değil, insan varoluşunun kapanmayan bir proje olduğu sonucuyla biter. Sartre ayrıca ontolojik çözümlemenin tek başına hazır bir ahlak yasası üretemeyeceğini belirtir. Özgürlük ve sorumluluk sorunu açıklığa kavuşur, ancak bunlardan doğacak etik, ayrı bir sorgulama olarak açık bırakılır. 1 2

Ana fikirler ve temalar

Eserin ana fikri, insanın önceden verilmiş sabit bir özle sınırlanmadığı; koşullar içinde seçimleri, tasarıları ve tutumlarıyla kendisini kurduğudur. Hiçlik, bu kuruluşun imkânıdır: Bilinç mevcut durumdan uzaklaşabilir, onu reddedebilir ve başka bir olasılığa yönelebilir. Bunun bedeli ise sorumluluktur. Kendini aldatma, başkasının bakışı, özgürlük, kaygı ve kişilerarası çatışma, aynı temel sorunun farklı görünümleridir: İnsan kendisini ne tamamen belirlenmiş bir nesneye ne de koşullardan bağımsız bir iradeye indirgeyebilir.

Yazar ve bağlam

Jean-Paul Sartre’ın Varlık ve Hiçlik’i, yirminci yüzyıl Fransız düşüncesinin önemli metinlerinden biridir. Sartre burada fenomenolojik betimlemeyi ontoloji sorusuyla birleştirerek bilincin nasıl işlediğini, insanın özgürlüğünü ve başkalarıyla ilişkisini araştırır. Husserl’in bilinç çözümlemelerinden, Heidegger’in varoluş analizinden ve Hegelci tanınma tartışmalarından yararlanır; ancak bu düşünceleri kendi özgürlük ve sorumluluk anlayışı içinde yeniden düzenler. 1 2

Bu bağlam, kitabın neden hem soyut kavramlara hem de gündelik sahnelere başvurduğunu açıklar. Kafede birini aramak, bir rolde davranmak ya da başkasının bakışı altında kalmak, Sartre için sıradan ayrıntılar değil, bilincin yapısını gösteren deneylerdir. Yazarın amacı okura hazır bir yaşam reçetesi vermek değil, insanın kendisini sabit bir kimliğe indirgeme eğilimini görünür kılmaktır.

Kimler okumalı?

Varoluşçuluk, özgür irade, bilinç, sorumluluk ve kişilerarası ilişkiler üzerine düşünmek isteyenler için güçlü bir kaynaktır. Psikolojiyle ilgilenen okurlar, kitaptaki kavramların klinik tanı veya terapi yöntemi olmadığını akılda tutmalıdır. Metin yoğun ve kavramsal olduğu için hızlı tüketilecek bir kişisel gelişim kitabı gibi değil, bölümler arasında bağlantı kurularak okunmalıdır.

Editoryal değerlendirme

Eserin en güçlü yanı, büyük felsefi iddiaları somut durumlarla sınamasıdır. Okur, özgürlüğü yalnızca soyut bir ilke olarak değil, karar verme, rol üstlenme, kendini kandırma ve başkasının bakışıyla yaşama biçimleri içinde görür. Buna karşılık uzun çözümlemeler ve teknik terimler, özellikle ilk okumada takip güçlüğü yaratabilir.

Sartre’ın yaklaşımı, sorumluluğu kişiye güçlü biçimde yüklediği için toplumsal ve maddi koşullar açısından eleştirel okunmayı da gerektirir. Yine de kitabın kalıcı sorusu nettir: İnsan kendisini koşullarına tamamen teslim etmeden, fakat koşullarını da yok saymadan nasıl yaşayabilir? Varlık ve Hiçlik, bu soruya kapalı bir sonuçtan çok, sürekli yeniden düşünülmesi gereken bir özgürlük problemiyle karşılık verir.

Kaynaklar

Bu metindeki kavramsal çerçeve, Jean-Paul Sartre’ın bilinç, hiçlik, özgürlük, kendini aldatma ve başkasının bakışı hakkındaki görüşlerini ele alan iki başvuru kaynağıyla karşılaştırılmıştır. Kaynaklar, eserin roman olmadığını ve bu nedenle karakter gelişimi ile finalin olay örgüsünden çok felsefi argümanın ilerleyişi içinde değerlendirilmesi gerektiğini destekleyen genel bağlamı sağlar.

Bu iki kaynak ikincil akademik başvuru niteliğindedir; Sartre’ın özgün eserinin yerini tutmaz. Özellikle “kendinde-varlık”, “kendisi-için-varlık”, “hiçlik” ve “kendini aldatma” gibi terimlerin Türkçe karşılıkları çeviriye göre farklılaşabilir. Bu nedenle baskıya özgü sayfa numarası ya da doğrulanmamış doğrudan alıntı kullanılmamıştır. Okur, ayrıntılı bir çalışma yaparken başvurduğu Türkçe çevirinin terim dizgesini ve bölüm adlarını ayrıca kontrol etmelidir. Böylece özet, tek bir baskının ifade tercihlerini genelleştirmeden, eserin temel savlarını ve düşünce akışını koruyan bir çerçeve sunar.

Bu nedenle eseri değerlendirirken özgürlüğü sınırsız güçle karıştırmamak gerekir. Sartre’ın kişiye yüklediği sorumluluk, kişinin her sonucu tek başına yaratabildiği anlamına gelmez; daha çok, karşılaştığı durumun anlamını ve ona vereceği karşılığı bütünüyle hazır bulmadığını söyler. Geçmiş, beden, toplumsal konum ve başkalarının kararları seçimin alanını daraltabilir; fakat öznenin bu koşullarla kurduğu ilişkiyi açıklamak yine de önemini korur.

Kitabın zaman anlayışı da bu noktayı güçlendirir. İnsan yalnızca olmuş olanın toplamı değildir; geçmişini yeniden yorumlar, geleceğe yönelik bir tasarı kurar ve bugünkü davranışlarını bu tasarıyla ilişkilendirir. Bu yüzden aynı kişi, farklı bir karar anında kendisini önceki davranışına mahkûm edilmiş hissetse bile, o davranışı nasıl sürdüreceği ya da değiştireceği sorusuyla karşılaşır. Özgürlük burada rahatlatıcı bir ayrıcalık değil, kaçılması zor bir yükümlülüktür.

Başkasının bakışı ise bu yükümlülüğü toplumsal bir düzleme taşır. Kişi, başkalarının onu nasıl gördüğünü önemserken kendi kimliğini dışarıdan verilmiş bir tanıma sabitlemeye çalışabilir. Ancak bu tanımın kabul edilmesi de reddedilmesi de bilinçli bir tutum gerektirir. Sartre’ın kişilerarası çatışma çözümlemesi, basitçe “başkaları kötüdür” sonucuna indirgenemez; sorun, iki özgürlüğün birbirini tanımlamaya ve sınırlamaya çalışmasından doğar.

Sonuç olarak Varlık ve Hiçlik, tek bir davranış reçetesi sunmaz. Okura, kendisini hazır bir öz, rol ya da etiket içinde güvenceye alma isteğini sorgulatır. Metnin kalıcı etkisi de buradadır: İnsan hem içinde bulunduğu dünyanın gerçekliğini kabul etmeli hem de o dünyanın kendisi adına son sözü söylemesine izin vermemelidir. Bu gerilim çözüldüğünde değil, düşünülmeye devam ettiğinde kitabın felsefi sorusu canlı kalır.

Bu çerçevede kitabın psikolojiyle ilişkisi dikkatle kurulmalıdır. Sartre’ın kendini aldatma çözümlemesi, modern anlamda bir klinik tanı ya da terapi yöntemi sunmaz. Daha çok kişinin kendi özgürlüğünü, sorumluluğunu veya içinde bulunduğu çelişkiyi görmezden gelmek için başvurduğu gündelik tutumları inceler. Bu yönüyle metin, bireyin davranışlarını tek bir kişilik özelliğine indirgemek yerine, her durumdaki seçim ve anlamlandırma biçimine bakmayı önerir.

Eseri yalnızca “insan tamamen özgürdür” önermesine indirgemek de yanıltıcı olur. Sartre’ın tartıştığı özgürlük, koşulların ortadan kalktığı bir alan değildir. İnsan belirli bir bedene, geçmişe, toplumsal çevreye ve maddi sınırlara sahip olarak seçim yapar. Buna rağmen bu koşulların ne anlama geleceği, kişinin onları nasıl üstleneceği ve hangi geleceğe yönelerek davranacağı bütünüyle önceden belirlenmiş değildir. Kitabın güçlüğü ve felsefi değeri, özgürlüğü hem sınırlanmış hem de kaçınılmaz bir sorumluluk olarak düşünmesinden kaynaklanır.

Bu nedenle Varlık ve Hiçlik okurdan tek bir sonuç cümlesini kabul etmesini istemez. Metin, kişinin kendisini tamamlanmış bir kimlikte güvenceye alma arzusunu sürekli olarak sorgular. Bir rol, geçmişteki bir karar veya başkasının verdiği tanım, insanın bütün olanaklarını tüketmez; fakat bunlar önemsiz de değildir. Sartre’ın yaklaşımında asıl mesele, bu verili unsurlarla nasıl bir ilişki kurulacağıdır.

Sonuç olarak kitap, kapalı bir varoluş reçetesinden çok, insanın kendisiyle ve başkalarıyla ilişkisini yeniden düşünmeye zorlayan kapsamlı bir ontoloji çalışmasıdır. Okur, metinden hazır bir mutluluk formülü değil; seçim, sorumluluk, kaygı ve özgürlük arasındaki gerilimi daha açık görme imkânı alır. Eserin etkisi de kesin bir final sunmasından değil, bu gerilimi çözüme kavuşturmadan düşünmeye devam ettirmesinden doğar.

Bu gerilim, eserin beden çözümlemesinde somutlaşır. Sartre için beden, zihnin içinde bulunduğu bir kap ya da yalnızca dışarıdan incelenebilecek bir nesne değildir. İnsan dünyada bedeni aracılığıyla davranır; uzaklıklar, engeller ve kullanılabilir araçlar bu yaşanan durum içinde anlam kazanır. Kişi çoğu zaman bedenini bir nesne gibi incelemeden hareket eder; buna karşılık başkası onu bedensel özellikleriyle algılayabilir. Kendi bedeninin başkasınca görüldüğünü fark etmek, bedensel deneyime yeni bir boyut ekler. Böylece bedensellik, bilinç tartışmasına sonradan eklenen bir ayrıntı değil, dünyayla ilişkinin temel unsurlarından biridir. 1

Arzu ve aşk tartışmaları da aynı özne-nesne gerilimini sürdürür. Sartre’ın çözümlemesinde seven kişi, yalnızca karşısındakinin davranışlarını yönetmek istemez; onun tarafından özgürce seçilmek ister. Ancak bu seçimin değişmeyeceğini kesinleştirmeye çalışması, özgür seçimi denetim altına alma isteğine dönüşebilir. Çelişki buradadır: Başkasının özgürlüğü arzu edilirken aynı özgürlüğün farklı bir yöne gitme olanağı tehdit sayılır. Bu nedenle yakınlık, iki kişinin birbirini bütünüyle tanımlayıp tamamladığı sorunsuz bir birleşme olarak görünmez. İlişkide aranan güvence, ilişkinin dayandığı özgürlüğü ortadan kaldırma tehlikesini taşır. 1

Kitabın son kısımlarındaki varoluşsal psikanaliz önerisi ise tek tek davranışları kişinin temel tasarısıyla birlikte anlamayı amaçlar. Bu tasarı, önceden yazılmış ve her ayrıntısı bilinçle kararlaştırılmış bir yaşam planı değildir. Kişinin neye değer verdiğinde, hangi olanaklara yöneldiğinde ve dünyayla nasıl ilişki kurduğunda belirginleşen bütünlüklü yönelimdir. Sahip olma isteği de yalnızca bir eşyadan yararlanma meselesi olarak kalmaz; kişinin o nesne aracılığıyla nasıl bir varoluş aradığını düşündürür. Sartre’ın önerdiği yöntem, davranışları birbirinden kopuk belirtiler gibi sıralamak yerine aralarındaki anlam bağını araştırır. 2

Editoryal açıdan bu bölümler, eserin soyut ayrımlarının gündelik yaşama nasıl uzandığını gösterir. Bununla birlikte, bu açıklamaları deneysel psikolojinin doğruladığı genel yasalar gibi değil, Sartre’ın kendi ontolojik çerçevesi içinde geliştirdiği felsefi çözümlemeler olarak değerlendirmek gerekir.

Bu son çerçeve, Varlık ve Hiçlik’i yalnızca insan özgürdür diyen bir metin olarak okumayı engeller. Sartre’ın iddiası, özgürlüğün koşullardan bağımsız bir güç değil, koşulların içinde alınan tutumların kaçınılmaz sorumluluğu olduğudur. İnsan geçmişini, bedenini, toplumsal konumunu ya da başkalarının kararlarını seçmemiş olabilir; fakat bunların kendisi için ne anlama geleceği ve hangi olanağa yöneleceği sorusuyla yine karşılaşır. Bu nedenle metin, rahatlatıcı bir öz-yaratım anlatısı değil, öznenin kendisini mazeretlere ve sabit kimliklere kapatma biçimlerini inceleyen zorlayıcı bir çalışmadır.

Okur açısından kitabın verimli okuma anahtarı, kavramları tek tek ezberlemekten çok aralarındaki hareketi izlemektir: kendinde-varlık ile kendisi-için-varlık ayrımı bilincin açıklığını; hiçlik bu açıklığın mevcut durumdan uzaklaşabilmesini; kendini aldatma bu hareketi inkâr etme çabasını; başkasının bakışı ise özgürlüğün toplumsal ilişkilerde neden çatışmaya dönüştüğünü açıklar. Bu kavramlar birlikte düşünüldüğünde, gündelik bir rolün, kararın veya ilişkinin neden yalnızca dış davranıştan ibaret olmadığı görünür.

Yine de eser, insan davranışlarının bütün açıklamasını sunduğu iddiasıyla okunmamalıdır. Sartre’ın ontolojik dili, deneysel psikolojinin ölçüm ve doğrulama yöntemlerinden farklıdır; toplumsal eşitsizlik, tarih ve maddi koşullar bakımından da eleştirel tamamlamalara açıktır. Bu sınırlılık, kitabın sorusunu değersizleştirmez. Tersine, okuru özgürlük ile belirlenmişlik arasındaki gerilimi tek bir sloganla kapatmamaya çağırır.

Kitabın gücü, gündelik deneyimleri felsefi bir sözlüğe taşımasında; riski ise bu sözlüğün her insan durumunu aynı açıklıkla kavradığı izlenimini yaratmasındadır. Okur, Sartre’ın örneklerini tarihsel ve toplumsal bağlamlarından koparmadan, fakat onları yalnızca dönemsel gözlemler saymadan değerlendirmelidir. Böyle bir okuma, hem eserin keskinliğini hem de sınırlarını birlikte görür.

Sonuçta Varlık ve Hiçlik, bir karakterin başından geçenleri değil, insanın kendisini nasıl var ettiğini ve bu süreçte neden hem özgür hem de huzursuz kaldığını araştırır. Finali de bu yüzden kapanıştan çok devam eden bir sorudur: Kişi koşullarını inkâr etmeden, onları kader saymadan nasıl yaşayacaktır? Sartre’ın kalıcı katkısı, bu soruyu hazır bir cevapla susturmak yerine düşüncenin merkezinde tutmasıdır.